11,9 C
Warszawa
piątek, 15 października, 2021
spot_img

Suwerenna waluta gwarancją suwerenności narodu – Magdalena Janina Rakowska

26,463FaniLubię

Historia pokazuje, że naród, odzyskując wolność i zdobywając władzę nad terytorium państwa, nie zapewnia sobie tym samym zupełnej suwerenności. Dopiero odzyskanie władzy nad walutą narodową albo stworzenie tej waluty, staje się prawnym imperatywem suwerenności i fundamentem stabilnej gospodarki narodowej.

O suwerenności monetarnej pisze Randall Wray, profesor na Uniwersytecie Missouri, specjalista w zakresie ekonomii monetarnej, autor pracy „Modern Money Theory”: „Współczesne systemy monetarne w państwach narodowych są suwerennymi systemami zbudowanymi w oparciu o suwerenną walutę”.

- Autopromocja - KLIKNIJ NA GRAFIKĘ-

Sto lat temu, gdy Polska odzyskiwała niepodległość, suwerenność walutowa państwa stawała się sprawą fundamentalną dla utwierdzenia owej niepodległości. Rząd potrzebował waluty z narodową symboliką, która mogłaby przekonać społeczeństwo, że oto Polska jest faktem, a nie urojeniem. Tymczasem w 1918 roku na ziemiach administracji polskiej wciąż pozostawały w obiegu obce pieniądze, symbolizujące obcą władzę.

Powszechne były austriackie korony, niemieckie marki, rosyjskie ruble, ostmarki, czeskie korony, ukraińskie karbowańce i marki polskie, drukowane od 1916 roku na terenach okupowanych przez wojska pruskie, a po roku 1918 w powszechnym obiegu. Jesienią 1918 roku Polacy dopiero myśleli, a niekiedy tylko marzyli o suwerenności walutowej.

Czym zatem jest suwerenność walutowa? Otóż suwerenne pieniądze są środkiem płatniczym, wydawanym przez suwerenne władze monetarne, takie jak centralne banki. Odpowiednikiem suwerennych pieniędzy są komercyjne pieniądze bankowe na bieżącym rachunku bankowym, czyli depozyty na żądanie. Gdy bank udziela pożyczki albo kredytu na rachunkach bieżących, albo kupuje akcje i obligacje, albo kupuje nieruchomości i płaci za to, kredytując konta klientów albo sprzedawców, to kredyty te muszą być zabezpieczone suwerenną walutą z banku centralnego.

Każda waluta zwykle składa się z metalowych monet i banknotów papierowych. Suwerenny rząd, zachowując dla siebie szereg uprawnień, które nie przynależą osobom indywidualnym lub instytucjom, ma prawo określić, jaką walutę uznaje przy oficjalnych rozliczeniach. Nadto rządy narodowe mogą wykorzystywać waluty do celów ideologicznych, do kształtowania patriotyzmu albo nacjonalizmu.

Wcześnie, bo już w dziewiętnastym wieku, pieniądze były szczególnie skutecznym narzędziem przenoszenia symboli narodowych. Zważywszy, że nie funkcjonowała masowa edukacja, a znaczna część ludności pozostawała niepiśmienna, państwo miało ograniczone możliwości wpływania na poglądy poddanych. Doskonałym nośnikiem informacji, wiedzy i nierzadko propagandy, były pieniądze wykorzystywane jako medium.

Karl Polanyi, węgierski intelektualista, dziennikarz, autor pracy „The Great Transformation” (Wielka Transformacja), w której przedstawił wzrost i upadek społeczeństwa rynkowego, krytykował liberałów ekonomicznych za „całkowite przeoczenie” tego, co ma „konstytutywne znaczenie waluty dla ustanowienia narodu”. Sugerował, że polityka pieniężna w nowym zintegrowanym środowisku monetarnym ma kluczową „siłę integrującą” naród.

Polanyi argumentował również, że zintegrowane na szczeblu narodowym otoczenie monetarne najbardziej sprzyjało poczuciu zbiorowości narodowej. Duże i częste wahania wartości pieniądza dobrze podkreślały, w jakim stopniu ludzie dzielili wspólną narodową przestrzeń monetarną, a tym samym wspólne przeznaczenie.

Potencjalną skuteczność waluty jako medium polityczne i ideologiczne dostrzegł dość wcześnie, bo już w 1863 roku, urzędnik Departamentu Skarbu USA, który wyjaśnił swojemu przełożonemu, dlaczego niektóre fragmenty historii Ameryki, takie jak opowieść o poddaniu się generała Burgoyne’a, powinny być wyszczególnione na nowych krajowych banknotach:

Banknoty „mogłyby nauczać masy o najważniejszych okresach historii naszego kraju. Człowiek pracujący, który otrzyma w każdą sobotę kopię >>Poddania Burgoyne<< jako tygodniowy zarobek, wkrótce zapyta, kim był generał Burgoyne i komu się poddał. Rozbudzona byłaby jego ciekawość i nauczyłby się tych faktów od współpracownika lub od swojego pracodawcy. Podobnie byłoby z innymi narodowymi obrazami, a z czasem wielu by nauczono o najistotniejszych wydarzeniach w historii naszego kraju, by wkrótce stały się znane tym, którzy nigdy nie przeczytaliby o nich w książkach”. (Letter from S.M. Clark to Secretary Chase, March 28, 1863).

Niesuwerenna władza nie była zainteresowana suwerennością waluty. Rada Regencyjna, powołana 27 października 1917 roku przez władze pruskie, pełniła rolę „władzy zwierzchniej” w zastępstwie polskiego króla, który miał rządzić „w łączności z mocarstwami”, czyli z Austrią i Prusami, zgodnie z Aktem 5 Listopada. Rada nie była sumą takich instytucji, jak skarb, gabinet, parlament, bank krajowy. Była nieokresową zwierzchnością. W sytuacji zależności politycznej, gospodarczej i terytorialnej, instytucją emisyjną, akceptowaną przez Radę Regencyjną, była powołana przez pruską administrację Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, wypuszczająca na rynek marki.

Sytuacja zmienia się 14 listopada 1918 roku, gdy Rada Regencyjna przekazała władzę Józefowi Piłsudskiemu. Ten jako Tymczasowy Naczelnik Państwa natychmiast dąży do powołania Banku Polskiego, który będzie emitentem polskiej suwerennej waluty. Niespełna trzy miesiące później, 5 lutego 1919 roku, naczelnik Piłsudski wydaje dekret, w którym czytamy: „Jednostka monetarna waluty polskiej otrzyma nazwę »lech«, a setna jej część nazwę »grosz«”.

Nazwa ta nie przypadła jednak do gustu nie tylko ekonomistom. Pojawiły liczne propozycje nazw polskich banknotów: piast, sarmat, pol, a nawet kościuszko. Ostatecznie wygrał złoty, jako nazwa związana z historią Polski. Dwudziestego drugiego listopada 1919 roku Józef Piłsudski obejmuje pełnię władzy, zostaje Naczelnikiem Państwa. Sześć dni później, 28 lutego 1919 roku, Sejm przyjmuje ustawę o polskiej walucie. Ma być wprowadzony złoty, który składa się ze 100 groszy.

Ale przez pierwsze lata niepodległości walutą polską jest marka. Szaleje inflacja: w 1924 roku 1 dolar kosztuje 10 000 000 marek! Wreszcie 14 kwietnia 1924 roku prezydent Stanisław Wojciechowski podpisał rozporządzenie o zmianie ustroju pieniężnego. Nowa waluta, złoty równy 100 groszom, pojawiła się wreszcie w portfelach Polaków.

Chociaż pojawienie się walut narodowych w Europie zostało zauważone przez wielu historyków i naukowców, to dokładna natura tych walut, funkcja ideologiczna, nie została wystarczająco szeroko opisana w istniejącej literaturze.

Jednym ze sposobów, w jaki waluty terytorialne promowały poczucie wspólnoty, był ich poziom symboliczny. Przywódcy polityczni od dawna wykorzystywali waluty nie tylko do promowania zaufania do ich wartości, ale także jako nośnik wizerunku politycznego. Monarchowie „kładli głowy” na monety, aby przypominać poddanym o swojej władzy i autorytecie. Zdawali sobie również sprawę z tego, że wpływ takiej symboliki na poddanych będzie tym większy, im zasięg pieniądza będzie szerszy.

W pierwszych latach dziewiętnastego wieku silne mocarstwa umacniały swoją walutę, natomiast młode państwa, które odzyskiwały niepodległość, dopiero ustanawiały pieniądz narodowy, ważny obok hymnu i flagi jako świadectwo ich suwerenności. Wiek ten był w Europie okresem rozwoju nacjonalizmów i postępującej centralizacji władzy. Pojawiła się wówczas konieczność zarządzania narodowym pieniądzem w imieniu i na rzecz społeczeństwa.

Oryginalny pomysł zarządzania walutą przedstawił Johann Gottlieb Fichte, jeden z trzech, obok Friedricha Schellinga i Georga Hegla. Ten wielki filozof, patriota i autor „Mów do narodu niemieckiego”, opowiedział się za stworzeniem waluty narodowej o szczególnych właściwościach. Fichte napisał rozprawę zatytułowaną „Zamknięte państwo handlowe”, w której dowodził, że jedynym ratunkiem dla zachowania suwerenności państwa i pomyślności narodu jest posługiwanie się niewymienialnymi monetami na danym terytorium.

Schyłek tworzenia narodowych systemów pieniężnych przypada na pierwszą połowę lat dwudziestych dwudziestego wieku. Eric Helleiner, profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Waterloo, zwrócił uwagę na fazy procesu powstawania walut w Europie. Najpierw nastąpiła terytorializacja walut w Anglii i Francji, następnie w Belgii, Holandii, ale też w Bułgarii, Grecji, Rumunii, Serbii oraz we Włoszech. W końcu takie kraje, jak Niemcy, Austria i Węgry zaczęły ustanawiać pieniądz narodowy.

Proces nacjonalizacji systemów monetarnych kończył się po pierwszej wojnie światowej, a wśród ostatnich państw, wprowadzających własne waluty, znalazły się między innymi Irlandia, Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa i Estonia.

Czechy w czasach Austro– Węgier posiadały walutę austriacką, Słowacja wchodziła w skład państwa węgierskiego. W wyniku rozpadu monarchii austriacko-węgierskiej 28 października 1918 roku zawiązała się Republika Czechosłowacka, w ramach której znalazły się tereny Czech, Moraw i Słowacji. Nowa czeska waluta weszła do obiegu 25 lutego 1919 roku. Pieniądze austriackie i węgierskie pozostały prawnym środkiem płatniczym do 21 listopada 1924 roku.

Po odzyskaniu niepodległości w Czechosłowacji walutą narodową pozostała korona. Rozpad Austro-Węgier oraz przykład Czechów, Słowaków i Polaków doprowadził 5-6 października 1918 roku do utworzenia w Zagrzebiu Rady Narodowej Słoweńców, Chorwatów i Serbów.

Pierwszego grudnia 1918 roku powstało Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców z własną walutą – dinarem Królestwa SHS, który dzielił się na 100 para. W okresie rozpadu monarchii austro-węgierskiej, po rozpoczętej 31 października 1918 r. rewolucji Węgry zostały republiką. W marcu 1919 władzę przejęli komuniści i proklamowali Węgierską Republikę Rad – dyktaturę pod przywództwem Béli Kuna. Przetrwała ona przez 133 dni i została obalona w wyniku inwazji wojsk rumuńskich i czechosłowackich.

Węgry, bezpośrednio przed wprowadzeniem nowych środków płatniczych, miały w obiegu przestemplowane banknoty koron austro-węgierskich, nazywane koronami węgierskimi. W wyniku traktatu w Trianon w 1920 roku , kraj św. Stefana utracił dostęp do morza i dwie trzecie swego terytorium: z 325 tys. km² pozostało 93 tys. km². Nadto traktat pozbawił niemal dwie trzecie ludności Węgier: pozostało 8 z 21 milionów. W roku 1926 w miejsce korony węgierskiej walutą narodową stało się pengö, dzielące się na 100 fillerów.

Niezwykłe są dzieje bankowości Finlandii, kraju od 1809 do 1917 roku pod panowaniem Rosji. W roku 1811 car Aleksander I ustanowił w Turku instytucję Waihetus – Laina ja Depositioni – Contorin (Kasa Oszczędnościowo–Kredytowa), która wkrótce została przekształcona w Bank Finlandii i przeniesiona do Helsinek. Walutą fińską od 1860 roku jest marka fińska.

Parlament Fiński proklamował niepodległość Finlandii 6 grudnia 1917 roku, a 17 lipca 1919 roku została podpisana konstytucja, która ustanawiała Republikę Finlandii. Wybrany został pierwszy prezydent. W tym też roku państwa zachodnie oficjalnie uznały Finlandię. Bank Finlandii, czwarty najstarszy bank centralny na świecie, uznał wprowadzoną w 1860 roku markę, za oficjalną walutę i oparł jej wartość o parytet złota.

Państwa narodowe, które zostały wzmocnione przez pojawienie się walut terytorialnych, zyskiwały poczucie kolektywności, co łączyło mieszkańców we wspólnotę narodową. Zdaniem Benedykta Andersona „tożsamość narodowa to szczególna forma tożsamości politycznej, gdy jednostki czują, że przynależą jako członkowie, do „wspólnoty wyobrażonej”, która jest suwerenna, ograniczona do konkretnego terytorium i związana pewnego rodzaju „poziomym koleżeństwem”. (B. Anderson, 1983 Imagined Communities).

W sferze gospodarczej terytorialna forma pieniądza była centralnym narzędziem sprzyjającym „terytorialności”. Państwo narodowe, wzmocnione walutą terytorialną, miało dążyć do ekonomicznej spójności terytorialnej. Wyeliminowano koszty transakcji i niepewności związanej z przeliczaniem waluty krajowej i zaczęto wspierać transakcje rynkowe na terytorium każdego państwa narodowego.

Międzynarodowi kupcy i podróżni byli teraz zmuszeni do wymiany walut za każdym razem, gdy przekraczano granicę. Prawie cała waluta krajowa miała teraz formę symboliczną, do przepływu pieniędzy przez granice dochodziło częściej na podstawie zgody państwa niż w przeszłości. Większość światowych walut była powiązana nie tylko ze złotem, swobodnie działały także zagraniczne giełdy w prawie wszystkich krajach.

Ekonomiczne znaczenie nowych krajowych granic monetarnych stało się wyraźne w czasie pierwszej wojny światowej, a następnie ponownie we wczesnych latach trzydziestych, kiedy nowe symboliczne waluty narodowe zostały zamienione na złoto, a swobodnie funkcjonujące rynki walutowe zostały zamknięte. Dzięki tym posunięciom rządy pokazały swoją nową zdolność do izolowania bądź chronienia waluty i gospodarki narodowej od zagrożeń ze strony gospodarki światowej.

W dziewiętnastym wieku gwałtownie wzrosło użycie pieniądza papierowego, co wymagało standaryzacji. W ramach tworzenia waluty terytorialnej, rządy zapewniły, że wszystkie formy pieniądza papierowego zostały wydane w ujednoliconej formie pod kontrolą państwa. A ich wartość, podobnie jak monet symbolicznych, była związana z nowym krajowym standardem złota.

Państwo wzmocniło również homogenizację krajowego porządku pieniężnego, podejmując wysiłki w celu wyeliminowania wszystkich fałszywych pieniędzy. Co więcej, dążono do usunięcia starych, zużytych pieniędzy na podstawie uregulowanej zasady i do produkcji monet i banknotów o bardziej jednolitej wysokiej jakości.

Wojna światowa, nazwana pierwszą, była cezurą oddzielającą wiek dziewiętnasty od dwudziestego. Większość krajów walczących oraz większość europejskich krajów neutralnych zawiesiła wymienialność pieniądza na złoto. Podczas wojny państwa walczące zwiększyły emisję pieniądza w celu pokrycia wydatków budżetowych. Liczono się z koniecznością przywrócenia po wojnie wymienialności pieniądza papierowego na kruszec.

Starano się więc zwiększać emisję nie tyle banknotów banków centralnych, ile biletów gwarantowanych przez rząd (Wlk. Brytania – currency notes, Niemcy – reichskassenscheiny, USA – srebrne certyfikaty, Rosja – bilety kasowe). Rosła inflacja, w czasie wojny wciąż utajona, pojawiły się notgeldy (pieniądze emitowane przez władze miejskie), system kartkowy, pożyczki wewnętrzne – najpierw dobrowolne, później w coraz większym stopniu przymusowe.

Układ wersalski kończący pierwszą wojnę przyniósł względny pokój polityczny na kontynencie europejskim, jednak w kontekście polityki monetarnej nie udało się odbudować starego porządku. Upadły unie monetarne, doszło do dezintegracji systemu standardu złota. Zobowiązania państw uczestniczących w wojnie przekraczały możliwości płatnicze wielu z nich. Długi wewnętrzne, długi zagraniczne, reparacje nałożone na państwa pokonane.

Państwa Ententy zadłużały się w Stanach Zjednoczonych, zaś państwa centralne – u swoich własnych obywateli we własnej walucie. Państwa wyczerpane gospodarczo po długich działaniach militarnych dążyły do suwerenności monetarnej. Działania te jednak, zamiast rozładować napięcia, doprowadziły do głębokiego światowego kryzysu gospodarczego w latach trzydziestych ubiegłego wieku. Stworzyły idealny grunt do umacniania totalitaryzmów, a w konsekwencji doprowadziły do wybuchu II wojny światowej.

„Dzisiaj narody działają na podstawie pieniędzy bankowych, a nie pieniędzy suwerennych” – twierdzi Joseph Huber, profesor na Uniwersytecie Martina Luthera w Halle, socjolog ekonomiczny (w: Modern Money and Sovereign Currency). Nie ma efektywnej kontroli podaży pieniądza i system jest dysfunkcjonalny i szkodliwy dla gospodarki, tworzy inflację, bańki finansowe, przeinwestowania i nadmierne zadłużenia, kryzysy bankowe i kryzysy walutowe. Pieniądz bankowy nie jest bezpieczny i stabilny.

„Przyjęcie tezy, że skarb państwa, gabinet albo parlament ma kontrolę nad procesem wpuszczania do obiegu waluty, nie broni się w żaden sposób – pisze profesor Randall Wray. – Większość rządów nie wypuszcza dziś waluty, ale zostawia to bankom. Gotówka nie jest wprowadzana w obieg przez rząd, ale jest kupowana i użyczana do obiegu przez banki. To banki proaktywnie decydują o tym, ile pieniędzy jest wypuszczanych na rynek. Rola rządu to rola dłużnika, a nie kredytodawcy”.

Monetarna suwerenność to fundament suwerennego państwa. Kredyty muszą być zabezpieczone suwerenną walutą z banku centralnego, ale tylko do odsetka 2,5 proc. w strefie euro i około 1,5 proc. w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Istotę znaczenia suwerenności narodowej i suwerenności walutowej wyraża precyzyjnie i lapidarnie Joseph Huber, profesor na Uniwersytecie Martina Luthera w Halle, socjolog ekonomii, autor pracy „Modern Money and Sovereign Currency”: „Suwerenne państwo z własną walutą i bankiem centralnym cieszy się monetarną suwerennością”.

Magdalena Janina Rakowska

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Wpisz swój komentarz!
Proszę wpisać tutaj swoje imię

Powiązane artykuły

Pozostańmy w kontakcie

26,463FaniLubię
322SubskrybującySubskrybuj
- Reklama -spot_img

Najnowsze Artykuły

Aplikacja Mobilna

Install
×
Skip to content